Descartes: Fransa’nın Akli Vicdanı
Her ulusun entelektüel dehası, onun edebiyat, şiir ve felsefe alanındaki büyük isimlerinde vücut bulur. Descartes, Fransa için bu figürdür. Tıpkı Shakespeare’in İngiltere’ye, Cervantes’in İspanya’ya, Dante’nin İtalya’ya ve el-Mutanabbi’nin Arap dünyasına simgesel anlamda temsil ettiği gibi, Descartes da Fransız aklının zirvesidir. Onun adı olmadan modern düşünce tarihi eksik kalır.
Özgürlük Arayışıyla Sürgüne Giden Bir Düşünür
Descartes, yaşadığı dönemdeki karanlık ve dogmatik atmosferin tehditleri karşısında Fransa’yı terk etmeye mecbur kaldı. Dostları onu uyarmıştı: “Sen yalnızca kendine değil, insanlığa da aitsin. Hakikati bulmadan bu ülkede kalırsan seni yok edecekler.” O da, hakikatin peşinden gitmek için Fransa’yı gizlice terk etti ve daha hoşgörülü Protestan Hollanda’ya yerleşti.
Aydınlanmanın Düşmanı: Katolik Dogmatizm
- yüzyıl Fransa’sı, Katolikliğin baskın olduğu, özgür düşüncenin bastırıldığı bir ülkeydi. “Kutsal Sakrament Birliği” adıyla bilinen radikal Katolik yapı, istihbarat birimleriyle iş birliği içinde, düşünürleri “Tanrı’nın düşmanları” olarak hedef alıyordu. Bu ortamda Descartes gibi hakikat arayışına çıkan bir filozofun yaşaması neredeyse imkânsızdı.
İnançlı Ama Özgür Düşünceli
Descartes’ın sıkça ateist olduğu iddia edilse de, o aslında Tanrı’ya derin bir inanç besliyordu. Ancak bu inancı, kilisenin dayattığı ritüellerle değil, akılla temellendirmek istiyordu. Felsefesi, geleneksel Hristiyanlığa değil, akıl yoluyla ulaşılacak bir hakikate dayanıyordu. Onun akılcı tutumu, mevcut dini otoritelerin tehdit olarak gördüğü bir “aydınlanma kıvılcımı”ydı.
Kilise Karşısında Sessiz Mücadele
Descartes, “Yöntem Üzerine Konuşma” adlı başyapıtını yayımlarken ismini gizlemek zorunda kaldı. Çünkü aynı dönemde Galileo Engizisyon tarafından yargılanıyordu ve kilise tüm bilimsel ilerlemeleri dinsizlik olarak damgalıyordu. Descartes, özgürce yazmak için kendini gizlemişti, ama hakikatten vazgeçmemişti.
Karanlık Eller İsveç’e Kadar Ulaştı
Tüm tedbirlere rağmen, Descartes’ın kaderi de dönemin diğer büyük aydınları gibi acı bitti. Katolik fanatik François Viogué, onu İsveç’te zehirleyerek öldürdü. Descartes’ın ölümünün ardında, onun düşüncesine duyulan korku vardı. Kilise, onun akılcı felsefesini “tehdit” olarak görmüş, onu önce bedenen sonra fikirleriyle birlikte ortadan kaldırmaya çalışmıştı.
Peki Ya Bugün? Arap Aydını Hangi Çağda Yaşıyor?
Bu tarihi öykü, bugün Arap dünyasında yaşanan entelektüel krizle de paralellik taşıyor. 21. yüzyılda yaşadığımızı sansak da, pek çok entelektüel hâlâ Descartes’ın 17. yüzyılda karşılaştığı karanlıkla mücadele ediyor. Aydınlar, fikirlerinden dolayı yaftalanıyor, hedef gösteriliyor, hatta öldürülüyor. Fanatik yapılar, düşünceyi en büyük tehdit olarak görmeye devam ediyor.
Aydınlarla Fanatikler Arasındaki Büyük Savaş
Bugün Arap aydını da tıpkı Descartes gibi bir tercih yapmak zorunda: ya sessiz kalacak, ya da karanlıkla yüzleşecek. Tarih gösteriyor ki, düşünce susturulsa da geri döner. Descartes öldürüldü, ama düşüncesi tüm Avrupa’yı aydınlattı. Aynı direniş, Arap dünyasında da er ya da geç karşılığını bulacaktır.
